İş kazası dosyalarında tazminatın tutarını belirleyen şey hukuki tartışma değil, hesaplamadır: maluliyet oranı, giydirilmiş ücret, kusur dağılımı ve SGK gelirinin mahsubu. Bu dört kalemi ve bilirkişi raporundaki tipik hataları adım adım açıklıyoruz.
İş kazası dosyalarında taraflar çoğu zaman kazanın nasıl olduğunu tartışır; oysa tazminatın tutarını belirleyen şey hesaplamadır. Aynı kaza, aynı kusur oranıyla, iki farklı hesapla kat kat farklı sonuç verebilir. Bu yazıda rakamın nasıl oluştuğunu ve nerelerde kayıp yaşandığını anlatıyoruz.
Hangi olay iş kazası sayılır?
İş kazası kavramı sanılandan geniştir. Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu uyarınca şu hâller iş kazası sayılır:
- Sigortalının iş yerinde bulunduğu sırada meydana gelen olay
- İşveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle, iş yeri dışında da olsa gerçekleşen olay
- Görevli olarak başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda olan olay
- İşverence sağlanan taşıtla işe gidiş–gelişte meydana gelen olay
- Emziren kadın sigortalının çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda olan olay
Kalp krizi iş kazası olabilir. İş yerinde veya iş nedeniyle geçirilen kalp krizi, uygulamada iş kazası sayılabilmektedir. Aynı şekilde servis aracıyla giderken yaşanan trafik kazası da iş kazasıdır — bu durumda hem iş kazası hem trafik kazası hükümleri birlikte değerlendirilir ve iki ayrı sorumluluk kaynağı doğar.
Hangi tazminatlar istenebilir?
| Kalem | Kim ister | Neye dayanır |
|---|---|---|
| Sürekli iş göremezlik tazminatı | Kalıcı maluliyet oluşan işçi | Maluliyet oranı × gelir × süre |
| Geçici iş göremezlik tazminatı | İyileşme sürecindeki işçi | Çalışılamayan dönemdeki kayıp |
| Tedavi ve bakım giderleri | İşçi | Fatura, rapor, gelecekteki bakım ihtiyacı |
| Ekonomik geleceğin sarsılması | İşçi | Mesleği eskisi gibi yapamama |
| Destekten yoksun kalma | Ölüm hâlinde yakınlar | Ölenin geliri × destek payı × süre |
| Manevi tazminat | İşçi ve yakınları | Hâkimin takdiri |
1. Maluliyet oranı — hesabın çıkış noktası
Hesabın tamamı bu orandan başlar. Oran, yetkili sağlık kuruluşlarının düzenlediği raporla belirlenir ve kaza tarihinde yürürlükte olan yönetmeliğe göre hesaplanmalıdır. Yanlış yönetmeliğe dayanan rapor, hesabın tamamını sakatlar.
SGK oranı ile mahkeme oranı farklı olabilir. SGK’nın belirlediği sürekli iş göremezlik derecesi, tazminat davasında bağlayıcı değildir. Mahkeme, adli tıp veya üniversite hastanesinden yeni rapor alabilir. SGK oranı düşük çıktı diye dava açmaktan vazgeçmeyin.
2. Gelir — giydirilmiş ücret
Hesap, çıplak ücret üzerinden değil giydirilmiş ücret üzerinden yapılır. Yani ücrete ek olarak süreklilik taşıyan menfaatler de dâhil edilir:
- Yol ve yemek yardımı (ayni verilse dahi parasal karşılığı)
- Düzenli ödenen ikramiye ve primler
- Yakacak, giyim, konut yardımı
Kayıt dışı çalışma veya gerçek ücretin düşük gösterilmesi yaygındır. Bu hâlde gerçek ücret; banka kayıtları, tanık beyanı ve meslek odası ile sendikalardan alınacak emsal ücret araştırmasıyla ortaya konur. Emsal ücret araştırması talep edilmezse hesap asgari ücret üzerinden yapılır — aradaki fark çoğu dosyada çok büyüktür.
3. Süre — aktif ve pasif dönem
Zarar, kaza tarihinden başlayarak muhtemel yaşam süresi boyunca hesaplanır. Güncel yaşam tablosu (TRH 2010) kullanılır. Süre ikiye ayrılır:
- Aktif dönem: Çalışma çağı. Gerçek gelir esas alınır.
- Pasif dönem: Emeklilik sonrası. Genellikle asgari ücret üzerinden hesaplanır.
Ayrıca hesap, gerçekleşmiş “bilinen dönem” ile geleceğe ilişkin “bilinmeyen dönem” olarak ikiye ayrılır; bilinmeyen dönem peşin ödendiği için iskonto edilir.
4. Kusur dağılımı ve indirimler
Brüt zarar bulunduktan sonra indirimler yapılır:
a) İşçinin kusuru
İşçinin kendi kusuru oranında indirim yapılır. Ancak burada önemli bir denge vardır: işverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüğü ağırdır. Eğitim verilmemesi, koruyucu ekipman sağlanmaması, risk değerlendirmesi yapılmaması gibi eksiklikler kusuru büyük ölçüde işverene yükler. İşçinin dikkatsizliği çoğu dosyada tek başına belirleyici olmaz.
b) SGK gelirinin mahsubu
SGK tarafından bağlanan sürekli iş göremezlik gelirinin peşin sermaye değeri, hesaplanan maddi tazminattan düşülür. Bu, dosyaların en teknik ve en çok hata yapılan kalemidir; mahsubun hangi tutar üzerinden ve hangi tarihe göre yapıldığı sonucu belirgin biçimde değiştirir.
Manevi tazminattan mahsup yapılmaz. SGK geliri yalnızca maddi tazminattan düşülür. Bilirkişi raporlarında bu ayrımın gözden kaçtığı dosyalarla karşılaşıyoruz — rapor eline geçtiğinde bu kalemi mutlaka kontrol ettirin.
Bilirkişi raporunda nelere bakılmalı?
Rapor size tebliğ edildiğinde itiraz için sınırlı bir süreniz olur. Şu başlıkları tek tek kontrol edin:
- Hangi maluliyet oranı ve hangi yönetmelik esas alınmış?
- Gelir giydirilmiş mi, yoksa çıplak ücret mi kullanılmış?
- Emsal ücret araştırması yapılmış mı, yoksa doğrudan asgari ücrete mi gidilmiş?
- Aktif–pasif dönem ayrımı doğru kurulmuş mu?
- Hangi yaşam tablosu kullanılmış?
- SGK peşin sermaye değeri hangi tutardan ve yalnızca maddi tazminattan mı düşülmüş?
- Kusur oranı, ceza dosyasındaki tespitle uyumlu mu?
- Faiz başlangıç tarihi doğru mu?
Büromuz aktüerya nitelikli hesaplama alanında hizmet vermektedir. Bilirkişi raporunu bağımsız olarak yeniden hesaplıyor, farkı gerekçeli itiraz dilekçesiyle ortaya koyuyoruz. Uygulamada bu itirazların çoğu dosyada tutarı değiştirdiğini görüyoruz.
Dava ve süre bilgileri
Zamanaşımı. İş kazasından doğan maddi ve manevi tazminat talepleri, kural olarak on yıllık zamanaşımına tâbidir. Kaza aynı zamanda suç oluşturuyorsa, ceza kanunundaki daha uzun zamanaşımı süresi uygulanabilir. Sürenin başlangıcı, kalıcı maluliyetin kesinleştiği tarihe göre değerlendirilir.
Arabuluculuk şartı yoktur. İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları, dava şartı arabuluculuğun kapsamı dışındadır; doğrudan dava açılır. Bu, işçilik alacaklarından farklı bir noktadır ve sık karıştırılır.
- Görevli mahkeme: İş mahkemesi
- Davalı: İşveren; alt işveren–asıl işveren ilişkisi varsa her ikisi birlikte. Kusuru bulunan üçüncü kişiler de eklenebilir.
Görüşmeye gelirken getirin
- SGK iş kazası bildirimi ve olay tespit tutanağı
- İş yeri kaza raporu, varsa iş müfettişi raporu
- Hastane epikrizi, ameliyat raporları, maluliyet raporu
- SGK’dan gelir bağlanmışsa tahsis dosyası ve gelir belgesi
- Bordrolar, banka hesap dökümü, SGK hizmet dökümü
- İş sağlığı ve güvenliği eğitim kayıtları, ekipman zimmet belgeleri (yoksa bu da delildir)
- Varsa ceza soruşturması/dava dosyası numarası
- Ölüm hâlinde: vukuatlı nüfus kayıt örneği
Özetle
İş kazası tazminatında sonucu belirleyen dört sayı vardır: maluliyet oranı, giydirilmiş ücret, kusur dağılımı ve SGK mahsubu. Dördü de teknik konudur ve dördünde de bilirkişi raporlarında hata görülebilir. Rapora itiraz edilmediğinde ise hatalı rakam karara dönüşür.
Elinizdeki raporu ve belgeleri getirin; tutarın doğru hesaplanıp hesaplanmadığını birlikte kontrol edelim.
Sıkça sorulan sorular
SGK’dan gelir bağlandı, ayrıca dava açabilir miyim?
Evet. SGK ödemesi, işverenin hukuki sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. SGK geliri sizin zararınızın tamamını karşılamaz; aradaki fark karşılanmayan zarar olarak işverenden istenir. Hesapta SGK gelirinin peşin sermaye değeri maddi tazminattan düşülür, ancak manevi tazminattan düşülmez.
Kazada benim de dikkatsizliğim vardı, dava açmam anlamsız mı?
Hayır. Tam kusur hâli dışında, kusurunuz oranında indirim yapılarak tazminat talep edebilirsiniz. Ayrıca işverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüğü ağırdır: eğitim verilmemesi, koruyucu ekipman sağlanmaması veya risk değerlendirmesi yapılmaması gibi eksiklikler kusurun büyük bölümünü işverene yükler. Kusur dağılımı bilirkişi incelemesiyle belirlenir ve rapora itiraz edilebilir.
Sigortasız çalışıyordum, hakkım var mı?
Evet. Sigortasız çalıştırılmış olmak sizin hakkınızı ortadan kaldırmaz, aksine işveren aleyhine bir husumettir. Bu durumda önce hizmet tespiti gündeme gelebilir; kazanın iş kazası olarak tescili için SGK’ya bildirim ve gerekirse dava yoluna gidilir. Çalışma ilişkisi tanık, ödeme kayıtları ve iş yeri belgeleriyle ispatlanabilir.
İşveren “anlaşalım” diyerek bir tutar teklif ediyor, kabul etmeli miyim?
Teklifi değerlendirmeden önce maluliyet oranınızın belirlenmiş ve hesabınızın yapılmış olması gerekir. Tedavi sürerken ve kalıcı sonuç belli değilken imzalanan ibranameler, sonradan doğan zararlar bakımından ciddi hak kaybı doğurur. İbraname imzalamadan önce mutlaka bağımsız bir hesap yaptırın.
Servis aracıyla işe giderken kaza geçirdim, hangi davayı açacağım?
İşverence sağlanan taşıtla işe gidiş–gelişte olan kaza iş kazasıdır; aynı zamanda trafik kazası olduğu için karşı aracın zorunlu trafik sigortasına da başvurulabilir. Yani iki ayrı sorumluluk kaynağı vardır ve talepler birbirini tamamen dışlamaz. Hangi yoldan ne kadar talep edilebileceği mükerrer ödeme yasağı gözetilerek hesaplanır — bu tür dosyalarda hesabın baştan doğru kurgulanması önemlidir.
İletişim bilgilerimiz
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Kendi durumunuza ilişkin sorularınız için büromuza ulaşabilirsiniz.
- +90 (544) 434 88 18
- info@zahidebozkus.av.tr
- Kayaönü Mah. Turgut Özal Blv. No: 12/A Gentaş Tower Kat: 8 No: 804 Şehitkamil / GAZİANTEP